[مقدمه] [دهانه] [اشکال مختلف دهانه آتشفشان :] [فعالیت آتشفشانی] [سنگ شناسی دماوند :] [ويژگيهای ژئوشيميايی سنگهای دماوند :] [جايگاه سني بازالت پلور در توالي آتشفشان دماوند :] [سنگ شناسي و ژئوشيمي عناصر اصلي] [نتيجه گيري] [ماگمای آتشفشانی] [آشيانه های ماگمايی :] [انواع آتشفشان‌ها] [جدول سنجش انفجار] [طبقه‌بندی زمينساختی آتشفشان‌ها] [انواع آتشفشانها] [انواع فوران] [توزيع جغرافيايی آتشفشانها] [فعاليتهای آتشفشانی در ايران] [بهره برداری از آتشفشان] [منابع]

اشکال مختلف دهانه آتشفشان :

1- دهانه های درياچه مانند (Lake Crater): در آتشفشانهای نوع هاوايی ديده می شود.

2- دياترم (Diatreme):

عبارت از حفره ها و چاههايی است که بر اثر انفجار گاز بوجود می آید. منشا اين گازها ممکن است ماگمايی باشد و يا از بخار شدن آبهای زيرذ زمينی بر اثر حرارت حاصل شود. دياترم های که انواعی از پايپ يا دودکشهستند که در اعماق پوسته واقع شده اند و پر از برش های سنگی هستند. هنوز بدرستی ، مکانيسم ايجاد دياترم ها مشخص نشده است. منشا گازهای داغ و پرفشار در اعماق ، قدرت انفجار گازهايی که بتواند حجم های زياد برش ها را در داخل پايپ ها در اعماق ايجاد کند، و مکانيسم حرکت مواد فرار هنوز بدرستی شناخته نشده است.

گاهی پيدايش حفره ها ، ممکن است بدون انفجار و بر اثر خروج گازها در دهانه های بعضی از آتشفشانها باشد. اين عمل سبب پراکنده شدن مواد سبک وزن وخاکستری می گردد و حفره های قيفی شکل حاصل می شود که به آنها نيز ، دياترم می گويند.

3- مآر (Maar):

به دهانه انفجاری اطلاق می شود که قطر بزرگ داشته و بوسيله درياچه یا برکه اشغال شده باشد. قطر آن ممکن است 100 تا 1000 متر برسد. معمولا مآر در راس مخروط آتشفشانی قرار ندارد و بلکه بر اثر انفجار به صورت گودال هايی در زمين های اطراف آتشفشان حاصل می شود مآر ممکن است بوسيله ماگمای بازيک و يا ماگمای اسيدی بوجود آيد.

مآرهای بازالتی :

قطعات پرتابی به صورت هلال کم و بيش منظم در اطراف دهانه ديده می شود و حداقل نصف اطراف دهانه را در بر می گيرد. جنس اين مواد متفاوت است و شامل قطعات لاپيلی ، گدازه شيشه ای ، بمب های گل کلمی می باشد. مآرهای بازالتی بر اثر فوران فراتوماگماتيک (pheratlo-magmatic) حاصل می شود. يعنی بر اثر برخورد سفره های آب دار زيرزمينی با ستون ماگما که از شکاف سنگها نفوذ می کند. در اين عمل بدون اينکه ماگما با آب مخلوط شود و در محل برخورد ، در اثر تبخير آب فشار هيدرواستاتيک فوق العاده ايجاد می کتند. که مانع صعود ماگما می شود. در اين حالت کشش بخار در قاعده ستون زياد می شود. هنگامی که اين کشش بيشتر از فشار هيدرواستاتيک گرديد انفجار شديد گاز حاصل می شود و بمب های گل کلمی . قطعات جدا شده از جدار دودکش را با خود جدا ميیکند و از اين ماگما لاپيلی های فراوان همراه با بخار آب خارج می گردد. پس از انفجار، نفوذ دوباره آب سبب تکرار اين پديده می شود. انفجار سبب پرتاب مواد به ارتفاع زياد می شود به نحوی که مواد سنگين تر در مجاورت دهانه و اجزای سبکتر به وسيله ابرهای گازی به اطراف برده می شود. اختلاف عمده مآرهای بازالتی با مآرهای اسيدی در علت انفجار در اثر فشار فوق العاده گازهايی است که در گدازه خيلی غليظ محبوس مانده و ايجاد آتشفشانهايی از نوع ولکانو، اين نوع مآرها را بوجود می آورد.

4- کالدارها (caldera)

کالدراها ، گوديهای نسبتا مهمی هستند که در ساختمان آتش فشانها پديد می آيد و قطر آنها ممکن است به چند کيلومتر برسند کالدراها بر سه نوع هستند: کالدراهای انفجاری ، کالدراهای ريزشی ، کالدراهای فرسايشی.

کالدراهای انفجاری :

اين کالدراها فقط بر اثر انفجار حاصل می شوند، تراکم و فراوانی گازهای تحت فشار که به انفجار همراه است دهانه وسيعی ايجاد می کند. موادپرتابی ممکن است آتش فشانی نباشد. حتی بعد از انفجار هم گدازه ای ظاهر نمی شود. فوران آتنشفشان باندائی سان در ژاپن نمونه جالب اين انفجارات در مقياس های کوچک کالدراهای انفجاری را می توان دياترم ناميد.

کالدراهای ريزشی :

فراوان ترين انواع کالدراها ، کالدراهای ريزشی هستند. در واقع وقتی از کالدراها صحبت می شود منظور فقط کالدراهای ريزشی است. به دنبال تغير شکل مخازن ماگمايی در اعماق و خالی شدن بخش های زيرين و سنگين قسمت های فوقانی ، ريزش انجام می شود (در سبلان قطر کالدراهای ریزش 12 کيلومتر و در دماوند 9 كيلومتر است). با پيدايش کالدراهای ريزشی شکاف هايی در مخروط ايجاد می شود که ممکن است حلقه مانند بوده و در اطراف مخروط ظاهر شود در اين صورت آن را دايک حلقوی گويند.

کالدراهای فرسايشی :

اين قبيل کالدراها کميابند. بر اثر فرسايش جوی مخصوصا يخچالی و بادی فرورفتگيهايی در دهانه بوجود می آيد که می توان آن را کالدرا ناميد. مسلما اين قبيل کالدراها در انواع قديمی آتشفشانها قابل رويت هستند.